logo
 
Kontakt
Zarz─ůd
Ksi─ů┼╝ki
Słownik
Członkowie
Polecane strony
 
Strona g│ˇwna Informacje ogˇlne Galeria Publikacje Konkurs URANIA Kronika
 
Rola planetarium w nauczaniu astronomii

Bogdan Wszołek

Od u┼Ťwiadomienia sobie przez pierwotnego cz┼éowieka istnienia bytów pozaziemskich, takich jak S┼éo┼äce, Ksi─Ö┼╝yc i gwiazdy, zrodzi┼éa si─Ö t─Ösknota za ich zrozumieniem i fizycznym zbli┼╝eniem si─Ö do nich. Wobec oczywistych dzisiaj powodów, zrozumienie, a tym bardziej eksploracja tych odleg┼éych ┼Ťwiatów, to zadanie bardzo trudne. Pozosta┼éo wi─Öc Cz┼éowiekowi na pocz─ůtek ujmowa─ç sprawy widoczne na niebie przede wszystkim w sposób uczuciowy, emocjonalny. Pobudzona wyobra┼║nia wydawa┼éa owoce w postaci najró┼╝niejszych ba┼Ťni i mitów na temat Kosmosu i zamieszkuj─ůcych go istot. Filozofia, zasadzaj─ůca si─Ö na pracy wolnych umys┼éów, wypracowa┼éa na przestrzeni tysi─ůcleci naukowe metody poznawania Kosmosu. Astronomia dostarcza┼éa w przesz┼éo┼Ťci, a jeszcze silniej czyni to dzisiaj, podniety dla wielu rozwa┼╝a┼ä filozoficznych i teologicznych. Le┼╝y ona u podstaw wi─Ökszo┼Ťci wierze┼ä religijnych i w miar─Ö post─Öpu pozwala coraz lepiej je porz─ůdkowa─ç i oczyszcza─ç z fa┼észywych mitów. Astronomia stymuluje te┼╝ rozwój innych nauk przyrodniczych i skrz─Ötnie zagospodarowuje ich zdobycze.

Obecna wiedza o niebie jest okupiona ogromnym po┼Ťwi─Öceniem i niewyobra┼╝alnie wielkim wysi┼ékiem wielu ludzi, ┼╝yj─ůcych na przestrzeni tysi─Öcy lat. Tak dawniej jak i dzi┼Ť, jest bardzo trudna w pozyskaniu, przekazie dydaktycznym i zrozumieniu przez ucz─ůcych si─Ö jej. Oddaje t─ů prawd─Ö staro┼╝ytne „Per aspera ad astra”. Cho─çby tylko z tego powodu wiedza astronomiczna powinna by─ç traktowana jako swoiste SACRUM, którego nie godzi si─Ö profanowa─ç w ┼╝aden sposób i przez nikogo. Innego argumentu dostarcza cho─çby Norwid swoim „A w gwiazdach r─Öka pisuje Bo┼╝a” czy wielki Kepler, który siebie i innych astronomów uwa┼╝a┼é za „kap┼éanów Boga Najwy┼╝szego w zakresie interpretacji Ksi─Ögi Natury”.

Wiedza o niebie jest cz┼éowiekowi potrzebna, bo, jak to pi─Öknie uj─ů┼é Cio┼ékowski, „Ziemia jest kolebk─ů ludzko┼Ťci, ale nikt nie pozostaje w kolebce na zawsze”. Trzeba zatem Cz┼éowiekowi czyni─ç sobie Wszech┼Ťwiat poddanym, a to gwarantuje m.in. pewna wiedza o niebie. Najwy┼╝szym powo┼éaniem Cz┼éowieka jest najprawdopodobniej poznawanie i przeobra┼╝anie ┼Ťwiata; w ka┼╝dej skali, ale najbardziej chyba w skali kosmicznej. Trudno jest te┼╝ o zabezpieczenie ┼éadu w organizacji spo┼éecznej bez otwarcia si─Ö Cz┼éowieka na sprawy nieba, Kosmosu. Dlatego nale┼╝y niestrudzenie kierowa─ç my┼Ťli ludzi ku rozgwie┼╝d┼╝onemu niebu, którego kontemplacja pomaga zrozumie─ç Stwórc─Ö i odnale┼║─ç w┼éa┼Ťciwe powo┼éanie ludzko┼Ťci, a w ramach niego równie┼╝ swoje w┼éasne.

W┼éa┼Ťciwej wiedzy o niebie dostarczaj─ů dzi┼Ť astronomia i astronautyka. W ┼╝adnym razie nie wspó┼éczesna filozofia, teologia czy religie. Zas┼éugi tych ostatnich mo┼╝na w┼éa┼Ťciwie sprowadzi─ç do wysokich wie┼╝ w ┼Ťwi─ůtyniach, które, skierowane do góry, mog─ů dla niektórych sta─ç si─Ö swoistym „drogowskazem”, impulsem do powa┼╝niejszych rozmy┼Ťla┼ä o niebie. W tym kontek┼Ťcie mocno ujmuje za serce wspó┼éczesna praktyka stawiania starych rakiet, jako minaretów w biedniejszych wspólnotach muzu┼éma┼äskich.

Je┼Ťli zgodzi─ç si─Ö z tym, ┼╝e z wiedz─ů o niebie nale┼╝y wychodzi─ç do szerokich mas, a zdaje si─Ö to wyj─ůtkowo uzasadnione (mimo obiekcji wielu astronomów), to trzeba zastosowa─ç odpowiednie sposoby przekazu tej wiedzy. Przede wszystkim, co chc─Ö tu silnie podkre┼Ťli─ç, nie nale┼╝y astronomii szkodzi─ç przez nieodpowiednie oddzia┼éywanie dydaktyczne. Dlatego, cho─ç przez ostatnie lata, do niedawna, mocno prze┼╝ywa┼éem niedomagania polskiego systemu o┼Ťwiaty w zakresie programowego nauczania astronomii, zrozumia┼éem, ┼╝e wycofanie astronomii ze szkó┼é w┼éa┼Ťciwie najlepiej s┼éu┼╝y astronomii. S┼éu┼╝y tym, ┼╝e nie szkodzi! Skoro nie ma dostatecznej ilo┼Ťci dobrych nauczycieli astronomii, przygotowanych merytorycznie i pedagogicznie, to lepiej da─ç sobie spokój!

Nauczaniu astronomii mog─ů ┼Ťwietnie, ale nie zawsze tak jest, s┼éu┼╝y─ç planetaria – specjalne obiekty, pe┼éni─ůce funkcje dydaktyczne i popularno naukowe, wyposa┼╝one w urz─ůdzenia do projekcji tre┼Ťci dydaktycznych, w tym i sztucznego rozgwie┼╝d┼╝onego nieba, na pó┼ékulistym ekranie. Wielu ludzi traktuje planetarium jako swoiste miejsce rozrywki. Gorzej, je┼Ťli obs┼éuga planetarium podziela takie podej┼Ťcie i czyni wszystko by rozrywkowo usatysfakcjonowa─ç klienta, nie koniecznie troszcz─ůc si─Ö o rzetelny przekaz wiedzy astronomicznej. Wtedy dzia┼éalno┼Ťci planetarium mo┼╝e bardziej przy┼Ťwieca─ç ch─Ö─ç zysku ni┼╝ wype┼éniania wa┼╝nej misji, jak─ů jest szerzenie wiedzy o Wszech┼Ťwiecie. Planetaria - podobnie zreszt─ů jak szko┼éy, szkolne obserwatoria, astrobazy, planetaria mobilne itp. - te┼╝ mog─ů szkodzi─ç astronomii! Trzeba wielkiej m─ůdro┼Ťci ze strony organizatorów planetariów, by mog┼éy one nale┼╝ycie spe┼énia─ç swoj─ů dydaktyczn─ů rol─Ö w zakresie masowego szerzenia wiedzy astronomicznej. W pierwotnym zamy┼Ťle planetaria to miejsca specjalne, wyró┼╝nione te┼╝ architektonicznie, jakby ┼Ťwi─ůtynie, w których jest miejsce na rzeczy wznios┼ée i nie powinno by─ç miejsca dla spraw pospolitych. Ludzie postrzegaj─ůcy w sobie pierwsze zainteresowania astronomi─ů powinni w planetarium znale┼║─ç oparcie i motywacj─Ö dla dalszego rozwoju tych zainteresowa┼ä. Ludzie, którzy trafi─ů do planetarium przypadkowo, powinni zosta─ç „oczarowani” tym wszystkim, co tam zobacz─ů i us┼éysz─ů. Nie jest istotne, cho─ç wielu dyrektorów planetariów zgrzytn─Ö┼éoby tu z─Öbami, czy ludzie Ci przyjd─ů wi─Öcej razy do planetarium. Mo┼╝e lepiej zachowa─ç pami─Ö─ç tego jednego wielkiego ┼╝yciowego spotkania z niebem, ni┼╝by spotkania takie mia┼éy ulec spowszednieniu!

Oferta planetarium powinna obejmowa─ç ca┼éy zakres oddolnych spo┼éecznych oczekiwa┼ä. Same seanse to bardzo ma┼éo. Wypada w planetariach organizowa─ç prelekcje i referaty, kursy wiedzy o Wszech┼Ťwiecie, wieczory dyskusyjne, wystawy problemowe, sesje naukowe i popularno-naukowe, pokazy nieba, konkursy astronomiczne, dzia┼éania wydawnicze. Mo┼╝liwo┼Ťci audiowizualne planetarium, cho─ç istotne, nie zast─ůpi─ů inicjatywy, poziomu i zapa┼éu jego pracowników. Chcia┼éo by si─Ö, ┼╝eby miar─ů efektywno┼Ťci pracy planetarium by┼éa nie tylko liczba osób je odwiedzaj─ůcych, ale, i to przede wszystkim, ilo┼Ť─ç osób, które zainspirowane w planetarium, podj─Ö┼éy z pozytywnym skutkiem studia astronomii.

Je┼Ťli kto┼Ť chce zosta─ç astronomem, „na w┼éasn─ů musi sta─ç si─Ö r─Ök─Ö” (parafrazuj─ůc Fausta Goethego). Planetarium nie jest uniwersytetem i nie jest jego celem nauczenie ludzi astronomii. Mo┼╝e natomiast, i powinno, by─ç instytucj─ů, w której ka┼╝de pytanie dotycz─ůce spraw nieba otrzyma kompetentn─ů odpowied┼║. Ma z niego emanowa─ç te┼╝ harmonia i pi─Ökno, b─Öd─ůce jakby odblaskiem Kosmosu. Powinno przede wszystkim skutecznie stymulowa─ç zainteresowanie rozgwie┼╝d┼╝onym niebem. Kto zacznie z zainteresowaniem przygl─ůda─ç si─Ö gwiazdom, je┼Ťli odpowiednio wra┼╝liwy, musi w jakiej┼Ť mierze im ulec.

Jedn─ů z form dzia┼éalno┼Ťci planetarium mog─ů by─ç pokazy teleskopowe obiektów na prawdziwym niebie. Podczas takich pokazów te┼╝ mo┼╝na zaszkodzi─ç astronomii. ┼╗eby by┼éo dobrze, trzeba pokazywa─ç to, i tylko to, co z u┼╝yciem okre┼Ťlonego teleskopu i przy okre┼Ťlonych warunkach obserwacyjnych, da si─Ö pokaza─ç wy┼Ťmienicie. Nie mo┼╝na ulega─ç zachciankom uczestników pokazów i pod ich dyktando kierowa─ç teleskop na dowolny obiekt, cz─Östo ma┼éo atrakcyjny dla obserwatora. Je┼Ťli pokazujemy kilka obiektów, to warto rozpocz─ů─ç od mniej atrakcyjnego, a sko┼äczy─ç na najpi─Ökniej wygl─ůdaj─ůcym.

mapa strony | kontakt